Sunday, April 9, 2017

Awagha Rang Ek Jahla





What a beautiful film this is! When our cultural icons pass away, we feel lost. This film takes us back  to the 80's to shows like प्रतिभा आणि प्रतिमा when Mumbai Doordarshan brought artists, writers, poets and other culturati into our homes on Sunday morning. 





From the time before I was mature enough to appreciate her singing, I always thought Kishori Amonkar was very beautiful. Her look was that of an intense thinker and scholar and style was similar to other maharashtrian artists of her time like Lata Mangeshkar and the poet Shanta Shelke -  traditional (काठ - पदराची) sadi draped snug over the shoulders (Amonkar and Mangeshkar preferred silks, Shelke stuck to cottons) and prominent kunku on the forehead. 





In her interviews as in the above film whether she is talking about the language of music or explaining the intricacies of Indian classical singing, her mastery of the language is unmistakable.  She said when she speaks from the heart, it comes out in marathi but she didn't hesitate to answer questions in fluent hindi or english when required.  





Famously reclusive and moody, she said the aim of classical music is to bring peace to the listeners not to excite them (which she believed today's music tends to do). In the film she explains how she prepares before a concert, saying the mood she tries to get into is so fragile that it can shatter with the slightest bit of intrusion hence she prefers not to see anyone in the green room. 

आयुष्यभर एकचित्तानि सांगिताची साधना करत राहिलेल्या किशोरी अमोणकरना मानाचा मुजरा. 


Sunday, February 26, 2017

मिले सूर मेरा तुम्हारा







योगायोगाने मागे मी दोन पुस्तकं साधारण एकाच वेळी वाचली. पुस्तकांचे विषय तसे अगदी वेगवेगळे होते. तरीही त्यांच्यात काही बाबतीत साम्य आहे असं मला वाटलं.  

त्यातलं एक पुस्तक होतं,  My Journey हे डॉना कॅरनच आत्मकथन आणि दुसरं म्हणजे ग्लोरिया स्टायनमच My Life on the Road. 

पुस्तकांत पहिली सारखी गोष्ट म्हणजे दोघीही स्त्रिया न्यूयॉर्कच्या आहेत. डॉना कॅरन मूळच्या न्यूयॉर्कच्या. त्यांचा जन्म, बालपण क्वीन्स आणि लॉंग आयलंड मधलं आणि फॅशन डिझाईनर झाल्या नंतरच सगळं आयुष्य आणि काम न्यूयॉर्क सिटी मध्ये. ग्लोरिया स्टायनम मूळच्या न्यूयॉर्कच्या नसल्या तरी गेली कित्येक वर्ष त्या इथे रहातात. 

दुसरं म्हणजे दोन्ही स्त्रिया आपापल्या क्षेत्रात उच्चतम पदावर पोहोचल्या. ग्लोरिया स्टायनम यांनी केवळ अमेरिकेतल्याच नाही तर जगभरच्या स्त्रीयांच्या जागृतीचं - महिलांना त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून देण्याचं आणि ते हक्क मिळवायला मदत करण्याचं काम केलं आणि अजूनही करतायत. 

तर सुंदर दिसणं हा हि स्त्री चा एक मूलभूत हक्क आहे या प्रेरणेतून कि काय बायकांच्या नैसर्गिक शरीरयष्टीला उठाव मिळेल असे कपडे डिझाईन करत डॉना कॅरन यशस्वी फॅशन डिझाईनर झाल्या.  

दोघीहि स्त्रीया अतिशय भाग्यवान.  त्यांना अगदी तरुण वयात आपला मार्ग गवसला आणि त्या मार्गावर आयुष्यभर प्रवास करण्याचं सुखही लाभलं. त्या भाग्यवान म्हणून त्यांना हे सुख लाभलं का त्यांनी आपलं भाग्य स्वतः घडवलं म्हणून? 

माय जर्नी मध्ये डॉना कॅरन म्हणतात, 

Later that night, Richard said, "Donna, today was the perfect metaphor for how you live your life. You gun it without knowing where the fxxx you're going and hope for the best." 

He's right. Nothing turns me on like a leap of faith. When I get an idea into my head, I go for it. I put menswear on a runway without a business to support it. I tried crazy designs that were successful and many that flopped, including my now -iconic cold shoulder. If I'd stopped and thought about half the things I wanted to do, they never would have happened. 

तिसरी आणि मला खूप महत्वाची वाटली ती सामाईक गोष्ट म्हणजे दोघीही आपल्या पुस्तकात म्हणतात कि त्यांनी आयुष्यात जे काम केलं त्याचं मूळ त्यांच्या वडिलांनी जे केलं त्यात होतं. 

डॉना कॅरनचे वडील त्या तीन वर्षांच्या असताना वारले. त्यांचा पुरुषांचे सूट शिवायचा व्यवसाय होता. कॅरन  लिहितात,
I became a tailor, just like my father. He was an amazing one. I like to think he passed that baton, that talent, that gene on to me, because that's where I feel the most connected to him. 

तर ग्लोरिया स्टायनम ह्यांचे वडील भटक्या आणि विमुक्त समजाचे सभासद होते असं म्हणता येईल. ते कधीच एका गावात फार काळ राहू शकेल नाहीत. उन्हाळ्यात काही महिने ते कुटुंबासह ग्रामिण मिशिगन मधल्या त्यांच्या लहानशा घरात रहायचे आणि उन्हाळा संपायला आला कि विचवाचं बिऱ्हाड पाठीवर घेऊन - ट्रेलर मध्ये घालून -  पत्नी आणि दोन मुलींसह गावोगाव फिरायचे. दहा वर्षांच्या होईपर्यंत स्टायनम नियमित शाळेतही गेल्या नाहीत आणि गेल्या चाळीस वर्षात वीस वर्षांपेक्षा अधिक काळ त्यांनी प्रवासात व्यतित केलाय. 

माय लाईफ ऑन द रोड मध्ये त्यांनी लिहिलंय: 

...Until that moment, I would have sworn that I had rebelled against my father's way of life. I created a home that I love and can retreat to, though he wanted no home at all.  I've never borrowed a penny, though he was constantly in debt. I take planes and trains to group adventures, though he would spend a week driving cross- country alone rather than board a plane. Yet in the way that we rebel, only to find ourselves in the midst of the familiar, I realized there was a reason why the road felt like home. It had been exactly that for the evocative first decade of my life. I was my father's daughter...


                                                                              ***


हि दोन पुस्तकं वाचल्यापासून मलाही आशा वाटायला लागली कि माझ्या वडिलांचे काही गुण - त्यांची कामातली सचोटी, मेहनती स्वभाव आणि सरळमार्गी वृत्ती  -  काही प्रमाणात तरी माझ्यात उतरले असतील. 

माझ्या वडिलांचं सगळं आयुष्य म्हणजे त्यांचं काम होतं. त्यामुळे माझ्यावर त्यांचा प्रभाव पडला असेल तर तो त्यांच्या कामातूनच. 

सिडकोनी जेंव्हा नवी मुंबई बांधायला सुरवात केली तेंव्हा माझे वडील सिडकोचे चीफ इंजिनियर होते. सहाजिकच त्यांचा कॉन्ट्रॅक्टर लोकांशी संबंध यायचा. 

एकदा आज्जीच्या ओळखीचे एक कॉन्ट्रॅक्टर घरी आले आणि तीला म्हणाले, "अहो, मी कामासाठी तुमच्या मुलाला भेटायला गेलो तर त्यांनी माझं काही ऐकून न घेता नाझी फाईल माझ्या अंगावर भिरकावली आणि मला ऑफिसच्या बाहेर काढलं." 

यावर आज्जी काय बोलणार. तिनं सारवासारव केली, "त्याच्यावर कामाचा ताण असेल म्हणून झालं असेलं तसं."

तुम्ही अवैध मार्गानी काम मागायला गेलात म्हणून माझ्या मुलाचं रक्त खवळून उठलं असेल - हे ती मनातून जाणत असली तरी ते पाहुण्यांना कसं सांगणार. 

शहरांमध्ये, शहरांच्या रचनेत, बांधणीत - टाऊन प्लॅनिंग - मध्ये मला रस वाटतो तो वडिलांच्या नवी मुंबईतील कामामुळे असेल कदाचित. मध्य पूर्वेतील देश, तिथे घडणाऱ्या घडामोडीं बद्दल मला जिव्हाळा वाटतो तो त्यांनी त्या भागात काही वर्ष इन्फ्रास्ट्रक्चर बांधणीचं काम केलं म्हणून असेल. आणि सचोटीनं न वागणं तर मला जमतच नाही. ते हि बाळकडू त्यांच्या कडूनच आलं असावं. 

वडिलांनी माझ्यावर कधी हात उगारला नाही. लहानपणी त्यांनी कधी मला मारल्याचं आठवत नाही. तरीही आम्हांला त्यांचा धाक वाटायचा. रागावले तर नाराजी दाखवायला ते फक्त डोळे मोठे करायचे आणि तेवढं पुरेसं असायचं. 

खूप वर्षांपूर्वी नात्यातल्या एका साखरपुड्याला कि हळदीला मी नवऱ्या मुलीच्या आईशी बोलत होते. चंदेरी साडीचा पदर डोक्यावरुन सारखा करत बाई मला आपल्या चिरंजीवांचं कौतुक (?) सांगत होत्या.  

"पूण्याहून सकाळी निघालो. भाड्याची गाडी केली. राजानं सुरवातीलाच ड्रायव्हरला सांगितलं, " गाडी मी चालवणार. तू शेजारी बसायचं."

ड्रायव्हर नको म्हणत होता पण राजानं अजिबात ऐकलं नाही.   

हायवेवर त्यानं गाडीचा स्पीड एकदम वाढवला. ८० -१०० पर्यंत नेला. 

ड्रायव्हर घाबरला. गयावया करु  लागला. नका साहेब, इतक्या जोरात गाडी चालवू नका. अपघात झाला तर माझी नोकरी  जाईल. साहेब, वेग कमी करा. 

शेवटी राजानं गाडी थांबवली. ड्रायव्हरला म्हणाला, "ह्यापुढे तोंडातून एक शब्द जरी काढलास तर मी तिथल्या तिथे तुला गाडीतून खाली उतरवून टाकीन. अजिबात आवाज करायचा नाही. तोंड एकदम बंद." 

त्यानंतर मग ड्रायव्हर गप्प बसला. राजानं इतकं फास्ट आणलं आम्हाला. "

मी अवाक होऊन ऐकत होते. तसलं आचरट बोलणं त्यापूर्वी मी कधी ऐकलं नव्हतं. त्या बाईचा मुलगा ड्रायव्हरशी उद्दामपणे वागला आणि ते ती मला कौतुकानं सांगत होती. एकदा वाटलं तिला सांगावं, आम्ही जर तिच्या मुलासारखे वागलो असतो तर आमच्या आईवडिलांनी काय केलं असतं ते. पण उगीच लहान तोंडी मोठा घास नको म्हणून गप्प बसले.  

आता कळतंय, गप्प बसलं कि चुकीच्या लोकांना वाव मिळतो आणि त्याचे दुष्परिणाम मग सगळ्यांना भोगावे लागतात.

आमच्या घरातले संस्कार ह्यापेक्षा किती वेगळे होते! 

एकतर आम्ही कोणाशीही - लहान असो कि मोठा, गरीब असो कि श्रीमंत - असे मुर्खासारखे उद्धट कधी वागलोच नसतो. आमच्या घरातली शिकवणच तशी होती. पण समजा कधी बालिशपणामुळे चुकून असं काही आमच्या कडून घडलं असतं तर आमच्या वडिलांनी तिथल्या तिथे त्या ड्रायव्हरच्या समोर आमच्यावर डोळे वटारले असते. 

हात तर त्यांनी आमच्यावर कधी उगारला नाही. ते आमच्यावर कधी ओरडलेही नाहीत. पण कष्ट करून पोट भरणाऱ्या माणसाशी - मग तो कितीही गरीब, साधा असो - आम्ही उद्धट, उर्मटपणे वागलो असतो तर ते त्यांनी कधीच सहन केलं नसतं. त्याची गाडी आम्हाला चालवू देण्याचा तर प्रश्नच उदभवला नसता.

                                                                    
                                                                                 ***


माय जर्नी मध्ये फॅशन व्यवसायाबद्दल बरीच पडद्या मागची माहिती आहे. 

डॉना कॅरन ह्यांचं अख्ख आयुष्य न्यूयॉर्क परिसरात गेलं असल्यामुळे पुस्तकात उल्लेख असलेल्या सगळ्या जागा - क्यू गार्डन -क्वीन्स, लॉंग आयलंड पासून ते मॅनहॅटन मधील घर, वर्क शॉप, शो रूम - ओळखीच्या वाटतात. काही ठिकाणी त्यांच्या खाजगी आयुष्याचं वर्णन माझ्या भारतीय - म्हणजे मध्यम वर्गीय महाराष्ट्रीय मनाला थिल्लर वाटलं. पण ते सोडलं तर पुस्तकात जाणवते ती त्यांची सकारात्मक वृत्ती आणि त्यांची ऊर्जा-  एनर्जी.  

आयुष्यातील कठीण प्रसंगांकडेही त्या नकारात्मक दृष्टीने बघत नाहीत. मागे वळून बघतांना त्यांच्या सुरात कुठल्याच प्रकारचं नैराश्य किंवा संदेह नाही. आणि त्यांनी त्यांच्या कामाबद्दल  - त्यांची डिझाईनींगची प्रॉसेस, फॅशन शोजच्या तयारी साठी रात्रं- दिवस करावी लागणारी मेहनत आणि फॅशनच्या दुनियेत त्यांनी निर्माण केलेलं स्वतःच स्थान ह्याबद्दल जे लिहिलंय त्यात अर्थातच कसलाच थिल्लरपणा नाही.

माय लाईफ ऑन द रोड मध्ये Talking Circles नावाच्या दुसऱ्या प्रकरणात स्टायनम यांनी भारतातील दोन वर्षांच्या वास्तव्याचा त्यांच्या पुढील आयुष्यातील कामावर कसा परिणाम झाला त्याच वर्णन केलंय.  

कॉलेजच शिक्षण पूर्ण झाल्यावर लगेचच त्या भारतात गेल्या. तिथे काही दिवस त्या विनोबा भावेंच्या भूदान चळवळीत सहभागी झाल्या. जमिनदारांनी आपल्या जमिनीचा काही हिस्सा गरिब, जमिन नसलेल्या लोंकांना द्यावा ह्यासाठी विनोबा आणि त्यांचे अनुयायी खेडोपाड्यातून पायी फिरून प्रचार करीत असत. 

भूदान चळवळीतील कार्यकर्त्यांबरोबर गावोगाव फिरताना आलेल्या अनुभवाविषयी स्टायनम लिहितात:

It was the first time I witnessed the ancient and modern magic of groups in which anyone may speak in turn, everyone must listen, and consensus is more important than time. I had no idea that such talking circles had been a common form of governance for most of human history...

I certainly didn't guess that, a decade later, I would see consciousness-raising groups, women's talking circle, giving birth to the feminist movement. All I knew was that some deep part of me was being nourished and transformed right along with the villagers. 

I could see that, because the Gandhians listened, they were listened to. Because they depended on generosity, they created generosity. Because they walked a nonviolent path, they made one seem possible. This was the practical organizing wisdom they taught me:

If you want people to listen to you, you have to listen to them. 
If you hope people will change how they live, you have to know how they live. 
If you want people to see you, you have to sit down with them eye-to -eye. 

I certainly didn't know that a decade or so after I returned home, on- the- road organizing would take up most of my life.  
                                                                                                                                                 
तसं आपल्याला अधून मधून कोणतरी भेटतं  - मग ती शाळेतल्या एखादया मुलाची आईहि असु शकते. न्यूयॉर्कमध्ये मला दोघीजणी भेटल्यात ज्यांनी सांगितलं कि हायस्कुल संपल्यावर त्यांनी काही दिवस कलकत्त्यात मदर टिरीसांच्या आश्रमात काम केलं होतं.  (तो काळ भारतासाठी फारसा अभिमानास्पद नव्हता, म्हणून त्यांनी ते कौतुकानी सांगितलं असलं तरी ते ऐकताना मला भयंकर लाज वाटली. दोन्ही वेळा मी ते ऐकून न ऐकल्यासारखं केलं आणि त्यांचे तिथले अनुभव जाणून घेतले नाहीत. ती चूक झाली असं आता वाटतं) . 

पण स्टीव्ह जॉब्ज आणि ग्लोरिया स्टायनम ह्या दोघांनीही आपल्या कारकिर्दीची सुरवात करण्या आधी भारतात भ्रमंती केली हे वाचल्यावर वाटतं -- त्यांच्या अमेरिकन व्यक्तिमत्वावर तरुण वयात भारतीय विचारांचा प्रभाव पडल्यानंतर अशी काय रासायनिक प्रक्रिया त्यांच्यात घडली  - कि ज्याच्यामुळे त्यांच्या हातून पुढील आयुष्यात इतकं भरघोस, प्रभावशाली काम घडलं ज्याचा संपूर्ण जगाला फायदा झाला.


                                                                              ***         
                                           

माझ्या वडिलांच्या स्वभावातला आणखी एक विशेष मला आत्ता जाणवतो तो म्हणजे त्यांचा sense of responsibility. कुटुंबातील कर्ता, मोठा मुलगा असल्यामुळे कि काय त्यांच्यात जबाबदारीची जाणीव खूप होती - मग ती त्यांच्या हाताखाली काम करणाऱ्या लोकां विषयी असो,  त्यांच्या मित्रांच्याबाबतीत किंवा घरातल्यां विषयी.

वडिलांच्या त्या गुणानं माझ्यात बहुतेक जरा वेगळं रूप धारण केलंय. काही गोष्टी उगीचच, कारण नसताना किंवा कुठल्या ना कुठल्या तरी कारणांनी - माझी जबाबदारी आहेत असं मला वाटतं. उदाहरणार्थ: मुंबईला जगातील एक सुंदर शहर बनविण्यासाठी सरकारला उत्तेजन देण;  मुंबई आणि न्यूयॉर्क मधल्या व्हर्च्युअल पूलाच्या बांधकामात खारीचा वाटा उचलणं; मुंबईत रहाणाऱ्या तमाम रहिवाशांना मराठी बोलायला शिकवणं वगैरे.  

ह्या तीन मूळ जबाबदाऱ्यात आता चवथ्या जबादारीची भर पडलीय. 

अलीकडेच यू ट्यूबवर बघितलेल्या एका मुलाखतीत रिझर्व्ह बँकेच्या माजी गव्हर्नरना जेंव्हा भारतातील भ्रष्टाचाराविषयी प्रश्न विचारण्यात आला तेंव्हा आपल्या उत्तरात ते पुन्हा पुन्हा म्हणातात कि आपण काही स्कँडनेव्हिया नाही. आपल्या परिस्थिती नुसार भ्रष्टाचार निर्मूलन आपल्याला करावं लागेल. 

त्यांना कदाचित असं म्हणायचं असेल कि स्कँडनेव्हियन देशांइतकया स्वच्छ, साफ सुथऱ्या कारभाराची भारतात अपेक्षा करणं बरोबर नाही. 

परंतु ती मुलाखत ऐकल्यापासून मला उगीचच वाटायला लागलंय कि संपूर्ण भारताचा नाही तरी निदान मुंबईसह महाराष्ट्राचा तरी स्कँडेनेव्हीया करणं हि आता माझी जबाबदारी आहे . 
                                                     
                                                                               ***


माझ्या पिढीनं दोन राष्ट्रव्यापी सरकारी प्रचार यशस्वी झालेले पहिले आणि एक प्रकारे ते यशस्वी करायला हातभारही लावला. 

एक म्हणजे हम दो हमारे दो आणि दुसरा म्हणजे एक चूल एक मूल - ज्याची कल्पना बहुतेक चीन वरून आयात करण्यात आली. दोन्ही ऐच्छिक होते. त्यांनी लोकसंख्या वाढीला कितपत आळा बसला माहित नाही. पण माझ्या आईवडिलां सकट त्यांच्या पिढीतील कित्येक जोडप्यांना - मग ती पूण्या -मुंबई सारख्या शहरात रहाणारी असोत किंवा छोट्या गावात - दोनच मुलं आहेत असं दिसतं आणि माझ्या पिढीत कितीतरी जोडप्यांना एकच मूल आहे. म्हणजे काही प्रमाणात तरी हे दोन्ही प्रचार  देशभर नक्कीच यशस्वी झाले. 

आशा हि कि एखादा भ्रष्टाचार विरोधी प्रचारही असाच यशस्वी होईल.   

आणखी एक अविस्मरणिय सरकारी प्रचार आठवतो तो राष्ट्रीय एकात्मतेचा  - सुरात सूर मिळवण्याचा. 

ती सकाळ मला आजही चांगली आठवते.  त्यादिवशी सुट्टी होती ते आठवत होतं पण नक्की कसली सुट्टी होती ती माहिती विकिपीडिया मध्ये सापडली. 

१५ ऑगस्ट १९८८ ला पंतप्रधानांचं लाल किल्ल्यावरचं भाषण संपल्यानंतर दूरदर्शननी हे गाणं पहिल्यांदा दाखवलं. सुरवात भीमसेन बुवांनी आपल्या धीरगंभीर आवाजात केली. मग ताजमहालच्या पार्श्वभूमीवर श्वेतवस्त्र परिधान केलेली शबाना आझमी आली. मग मोठ्ठ कुंकू लावलेली गुर्जर कन्या मल्लिका साराभाई. तिच्या नंतर मराठमोळ्या कोळणींच्या पुढे चालणारी बिन बाह्यांचं पोलकं घातलेली तनुजा मराठीत म्हणाली:  
                                                          
                                                            तुमच्या माझ्या जुळता तारा 
                                                            मधुर सुरांच्या बरसती धारा 


(बिन बाह्यांच्या पोलक्याचा मुद्दाम उल्लेख करायचं कारण कि एकेकाळी मराठमोळ्या स्त्रियांच्या मध्ये स्लिव्हलेस ब्लाऊज  घालणं आणि लिपस्टिक - ओठांना लाली लावणं म्हणजे फारच फ्याशनेबल असल्याचं चिन्ह - अर्थात फक्त दिल्लीवाल्या स्त्रियांची मक्तेदारी मानलं जायचं. नूतन आणि तनुजा - दोघी बहिणी नेहमीच खूप आधुनिक पोशाख करायच्या पण त्या मराठी असल्या तरी सिनेमातल्या. महाराष्ट्रीय मंडळींना सिनेमातल्या लोकांचं फारसं कौतुक नसतं. कोणी नटनट्या राज्यातुन कधी निवडणूक लढवत नाहीत त्याच हे एक कारण असेल बहुतेक...  हे थोडं विषयांतर झालं).    

मिले सुर मेरा तुम्हारा जेंव्हा पहिल्यांदा रिलीज झालं तेंव्हा टीव्ही वर आजच्या सारखा आवाजाचा गदारोळ नव्हता. एकच दृश्य दहा वेळा दणादण स्क्रीन वर आपटणाऱ्या मालिका नव्हत्या.  त्या काळाला साजेश्या शांत पद्धतीनं तेरा प्रमुख भारतीय भाषांमध्ये गायलेल्या एकाच अर्थाच्या दोन ओळींच्या ह्या गाण्यानं तेंव्हा मनात जे घर केलं ते आजही कायम आहे. 








yesheeandmommy@gmail.com

Sunday, December 4, 2016

कोकण आणि दख्खन



 Dancing Girl, Golconda, late 17th century 


ताजनी त्यांच्या काही हॉटेलांचा विवांत (विव + अंत? ) केल्यापासुन आता तिथे जायला भीती वाटते. जावं कि न जावं असं होतं. उदाहरणार्थ गोव्याचं फोर्ट अग्वादा आणि मुंबईतलं प्रेसिडेंट. फोर्ट अग्वादा मध्ये जाणं टाळता येतं. त्याचा विवांत झाल्या पासून मी तिकडे गेले नाही. पण कुलाब्याच्या प्रेसिडेंटची गोष्ट वेगळी. तिथे कोकण कॅफे आहे. म्हणजे होता. म्हणजे अजूनही आहे. पण आता त्याचं रूप पालटलय जरी नांव तेच असलं तरी.

मराठी शब्दकोशात विवर्त हा शब्द सापडला. त्याचा अर्थ बदल, रूपांतर असा आहे. विवांता काही सापडला नाही. विवंचना ह्या शब्दाचा अर्थही सापडला. त्यावरुन समजलं कि विवांता मध्ये जायच्या आधी मी विवंचित होते किंवा मला विवंचना होते असं म्हणणं चूक होणार नाही.

कुठल्यातरी वेब साईट नुसार vivanta हे vividness, vivacity आणि फ्रेंच मधील bon vivant ह्या तीन शब्दांचं एकत्रीकरण आहे. असुदे. ज्यांनी बदल केला त्यांनाच खरं काय ते ठाऊक.

सध्याच्या कोकण कॅफेत प्रवेश करताच लक्षात येतं कि जेवणाच्या खोलीतली अंतर्गत सजावट बदलण्यात आलीय. सजावट बदलणं चांगलं. त्यात वाईट काहीच नाही. त्यानं ताजेपणा येतो.

वाढपी म्हणाले कि खोलीला कोकणातील घराचं रूप देण्याचा प्रयत्न करण्यात आलाय. असेल. कोकणातील महालाचं रूप दयायचा प्रयत्न करण्यात आला असेल. कारण मी लहानपणी कोकणात बघितलेल्या घरांशी ती सजावट मिळती जुळती वाटली नाही. नाही म्हणायला खोट्या खोट्या खिडक्या आणि त्यांचे उभे लोखंडी गज बघितल्यावर मालवणच्या माझ्या आजोळच्या घरातल्या खऱ्या खऱ्या खिडक्या आठवल्या.  त्या जुन्या पध्द्तीच्या खिडक्यांना पडदे म्हणून रोमन शेड्स लावल्यात. हे म्हणजे अख्खा सिनेमा खेडवळ मराठी भाषेत आणि त्यातल्या गाण्याच्या सुरवातीला एकदम जोरदार पाश्चिमात्य शास्त्रीय संगीत- तसला प्रकार झाला.

त्री-खंडातल्या भारतीय भोजनालयांचा बऱ्यापैकी अनुभव गाठीला असल्या मुळे कोकण कॅफेचा मेन्यू बघितल्याबरोबर माझ्या मनात शंकेची पाल चुकचुकली. ती जेवणात पडू नये म्हणून जेवण ऑर्डर करायच्या आधी मी वाढप्याना विचारलं कि, "सरसकट सगळ्या मासे, कोंबडी, मटणाच्या रश्श्यामध्ये आता कढीपत्ता आणि मोहरी असणार का?"

तर त्यांनी मला उलट प्रश्न केला कि, "तुम्हाला कढीपत्ता आणि मोहरीची अलर्जी आहे का?"

मी हो म्हणायला हवं होतं. मासे, मटण, कोंबडीच्या रश्शात घातलेल्या कढीपत्ता आणि मोहरीची मला खरंच अलर्जी आहे. कोणाच्या स्वयंपाकाच्या पध्दतीला नावं ठेवायचा उद्देश नाही पण आमच्याकडे कढीपत्ता आणि मोहरी फक्त भाजी आणि आमटीच्या फोडणीला वापरतात किंवा फारतर कोशिंबिरीच्या फोडणीत. माशाला किंवा चिकन -मटणाला नाही.

माझी शंका खरी ठरली. वाढपी स्वयंपाकघरात जाऊन आचाऱ्यांना विचारून आले आणि म्हणाले कि, "हो,  मालवणी रस्सा आणि कोंबडी -वडे मधली कोंबडी सोडली तर बाकी सगळ्या पदार्थाना कढीपत्ता -मोहरीची फोडणी असणार." त्यांनी मला आधीचाच प्रश्न परत विचारला, "तुम्हांला कढीपत्ता आणि मोहरीची अलर्जी आहे का?"

कोकण कॅफेचं जेवण चाखुन माझी पार निराशा झाली. एकतर स्थानिक मासे कुठलेच नव्हते. ताजे बोंबील आणि सुरमई तर नव्हतीच पण मला आठवतं त्याप्रमाणे पापलेटही नसावा. मग हलवा आणि बांगडे वगैरे तर सोडूनच दया. आम्हाला कोलंबीवर, अति-गोड पन्ह्यावर आणि सुमार सोलकढी वर समाधान मानावं लागलं.

पूर्वी तसं नव्हतं. पूर्वी अस्सल कोकणी - मालवणी पद्धतीचा मेन्यू होता. छान जेवण असायचं. कोकणी जेवण हवं असेल पण प्रसंग विशेष असेल म्हणजे नेहमीच्या खाणावळीत जाण्या इतका साधा नसेल किंवा नेहमीच्या घरातल्या लोकांपेक्षा इतर कोणाला बाहेर जेवायला न्यायचं असेल तर अशा वेळी कोकण कॅफे हा छान पर्याय होता. त्याला कढीपत्ता -मोहरीची फोडणी दयायची गरज का भासली कुणास ठाऊक.  माशाला कढीपत्त्याची फोडणी दयायची साथ दादरच्या सचिन पर्यंतही पोहचलीय असं मला मागच्या वेळी वाटलं.

चूक कदाचित माझीच असेल. कोकण म्हणजे नक्की काय हे मला माहित नसावं. मुंबईच्या दक्षिणेकडचा महाराष्ट्राच्या किनार पट्टीचा प्रदेश म्हणजे कोकण अशी माझी संकुचित समजुत होती. कोकणात इतरही काही प्रदेश मोडत असतील ह्याकडे मी कधी फारसं लक्ष दिलं नाही. म्हणजे आजकालची मुलं आपण त्यांची चूक दाखवून दिल्यावर मनापासुन सॉरी म्हणायच्या ऐवजी निर्विकार चेहऱ्यांनी, खांदे उडवत आपल्याला सुनावतात तसं म्हणायचं तर, my bad!



Lady Carrying A Peacock, probably Hyderabad, late 17th to early 18th century



जसं कोकण म्हणजे काय हे मला नीट माहित नव्हतं तसंच डेक्कन म्हणजे काय हे हि हल्लीच समजलं. शाळेतल्या इभूनाला शाळेतच सोडून दिल्याचा हा परिणाम. (इभूना = तिहास +भूगोल +नागरीकशास्त्र). माझ्यासाठी डेक्कन म्हणजे पूण्यातला डेक्कन जिमखाना आणि मुंबई आणि पूण्याच्या मध्ये प्रवाशांची ने -आण करणारी डेक्कन क्वीन -एवढंच. त्यापलीकडे डेक्कन मध्ये आणखी बरच काही आहे हे मागच्या वर्षी कळलं.

न्यूयॉर्कच्या मेट्रोपॉलिटन म्युझियममध्ये मागल्या मे -जून मध्ये (२०१५) दख्खनच्या सुलतानांवर प्रदर्शन भरलं होतं.  Sultans of Deccan India, 1500-1700: Opulance and Fantasy नावाचं . प्रदर्शन खूप मोठठं नव्हतं. म्हणजे मेटचा अवाढव्य पसारा आणि मोठ्ठी दालनं बघितली तर त्यामानानं ह्या प्रदर्शनाचं दालन लहान होतं. पण देखणं प्रदर्शन होतं.

सोळा ते अठराव्या शतकातल्या दख्खनचं एक परिपूर्ण चित्र दर्शकांच्या डोळ्यासमोर उभारण्याचा प्रयत्न प्रदर्शनात करण्यात आला. सुलतान दख्खनला कुठून, कसे आले. त्यांनी आपल्या बरोबर काय /कोणाला आणलं. त्यांनी जे किंवा ज्यांना बरोबर आणलं त्याचा दख्खनच्या चित्रकला, शिल्पकला आणि वास्तू रचनेवर, संस्कृतीवर, समाज रचनेवर, तिथल्या व्यापारावर कसा परिणाम झाला ह्याचा सविस्तर आढावा प्रदर्शनात घेण्यात आला.

त्यानिमित्तानं त्याकाळातील मूळ दख्खनी चित्र, शिल्प, कारागिरीच्या वस्तू ज्या आता त्रिखंडात विखुरलेल्या आहेत त्यांना युरोप, भारत, अमेरिकेतील वेगवेगळया खाजगी किंवा इतर संग्रहातून न्यूयॉर्कला आणण्यात आलं. सोळा ते अठराव्या शतकाच्या दरम्यान दख्खनमध्ये निर्मिलेल्या जवळपास २०० मूळ कलाकृती प्रदर्शनात सादर करण्यात आल्या.

ऑक्सफर्ड मध्ये शिकलेल्या नवीना नजात हैदर ज्या मेटच्या इस्लामिक आर्ट विभागाच्या क्युरेटर आहेत त्यांनी आणि सॅन डिएगो म्युझियम ऑफ आर्टच्या मरिका सरदार ह्यांनी ते प्रदर्शन क्युरेट केलं होतं. हैदर यांचे आईवडील भारतीय. दिल्लीचे. म्युझियम मधली प्रदर्शन बघण्याचा मला फार अनुभव आहे अशातला भाग नाही पण अनेक वर्षांच्या प्रयत्नांनंतर साकारलेलं हे प्रदर्शन खूप काळजीपूर्वक आणि प्रेमानी क्युरेट केलंय असं वाटलं.



Tree on the Island of Waqwaq, Golconda, early 17th century



मॅनहॅटन मधल्या फ़िफ्त ऍव्हेन्यूवर मेट्रोपॉलिटन म्युझियम आहे. राष्ट्राध्यक्ष केनडींच्या पत्नी जॅकी केनडी मेटच्या मोठया चाहत्या होत्या असं वाचल्याचं आठवतं. म्युझियमच्या अगदी जवळच त्या रहायच्या आणि त्यांच्या अपार्टमेंट मधून त्यांना टेंपल ऑफ डेंडुरच दर्शन व्हायचं म्हणे.

फ़िफ्त ऍव्हेन्यूच्या लोकांना टेंपल ऑफ डेंडुरच भारी कौतुक. त्या प्राचीन ईजिप्शियन मंदिराचे अवशेष १९७८ साला पासुन मेट मध्ये आहेत. पण माझी त्या मंदीराची आठवण थोडी वेगळी आहे. म्हणजे तिचा जॅकी ओ शी काही संबंध नाही.

मी अमेरिकेत तशी नविनच होते आणि आम्ही ते मंदिर बघायला गेलो. म्युझियमच्या शांत, काहीश्या अंधाऱ्या दालनातून फिरत जिथे मंदिराच्या अवशेषांची पुनर्रउभारणी केलेली आहे त्या दालनात शिरलो. ते मंदिर राहिलं एका बाजूला, आधी लक्ष वेधून घेतलं ते समोरच्या काचेच्या भिंतीनी. उन्हाळा असावा. बाहेर सूर्य तळपत होता आणि काचेपलीकडल्या हिरवळीवर असंख्य गोरी न्यूयॉर्कर मंडळी शक्य तितके कमी कपडे घालून आपापल्या चटया -ब्लँकेट्स पसरून त्यावर अंग शेकत पहुडली होती.

प्राचीन मध्य आशियायी मंदिराच्या लगत अगदी अनपेक्षितपणे झालेलं आधुनिक न्यूयॉर्कच उघडं दर्शन तेंव्हा मला धक्कादायक वाटलं होतं. सिक्युरिटी कडक व्हायच्या आधीची हि गोष्ट आहे. आता काचेपलीकडे बहुदा दृश्य /अदृश्य कुंपण असेल.



                                    Bidar and Surrounding 356 copy

 

त्यादिवशी म्युझियममध्ये शिरताना सुलतानांच्या प्रदर्शनात काय बघायला मिळेल ह्याची मला कल्पना नव्हती. थंडीचा मौसम संपला होता म्हणजे अर्थातच न्यूयॉर्कचा टुरिस्ट सिझन सुरु झाला होता. लॉबीत पर्यटकांची भरपूर गर्दी होती. आधी त्यांच्या मधून वाट काढत, मग जागोजागी उभ्या असलेल्या धुवट रंगाच्या ग्रीक, रोमन पुतळ्यांना बाजूला ठेऊन प्रदर्शनाच्या दालनात प्रवेश केला तर नजरेत भरली ती रंगांची उधळण. स्वागताला दारात बिदर मधल्या महंमद गवानच्या मदरश्याच्या भींतीची उंच प्रतिकृती उभी होती -विटकरी पार्श्वभूमीवर गडद निळ्या रंगाचं नक्षीकाम असलेली .

तिला वळसा घालून आत गेले तर समोरच्या भिंतीवर एक मोठ्ठा फोटो होता: दक्खनमधील एका हिरव्यागार टेकडीचा. गर्द हिरव्या झाडीतुन पडझड झालेल्या किल्ल्याचे भग्न काळपट अवशेष डोकावत होते. आणि फोटोतल्या किल्ल्याच्या माथ्यावर  ठळक अक्षरात शीर्षक लिहलं होतं -  AHAMADNAGAR. 

घरातून निघताना आज म्युझियममध्ये अचानक आपलं महाराष्ट्रीय अहमदनगर समोर येईल असं वाटलं नव्हतं.

हे अशा तर्हेचे क्षण असतात ना ते काही वेगळेच असतात. म्हणजे माझ्यासाठी तरी. आपल्या भोवती गजबजलेलं अमेरिकन शहर असतं. त्याच्या मध्ये आपण असतो. आपली रोजची दिनचर्या, मानसिकता अर्थातच त्या वातावरणाशी आणि त्या शहराशी निगडीत असते. मध्येच कधीतरी एक पोस्टकार्ड येतं. म्युझियम तर्फे. अमुक एक प्रदर्शन आहे. बघायला या.

तरीही प्रदर्शनाचं नुसतं नांव वाचून मी धावत पळत ते बघायला गेले नसते. तेवढं काही सोळाव्या शतकातील सुलतानांच्याबद्दल मला कुतुहूल नव्हतं. पण त्या पोस्टकार्डवरच चित्र इतकं मोहक होतं कि नांवापेक्षाहि ते चित्र आणि त्यातले रंग बघून उत्सुकतेपोटी मी ज्या दिवशी प्रदर्शन सभासदांसाठी उघडलं त्या दिवशी सकाळीच तिथे जाऊन पोहोचले - फर्स्ट डे फर्स्ट शो म्हणतात तसं.



पोस्टकार्डवरचं हे चित्र आणि त्यातले रंग मला इतके आवडले कि चित्रकारानी पक्षी झाडाच्या आणि खाली बांधलेल्या मेंढ्याच्या मानानं मोठा का काढला असावा हा प्रश्न माझ्या मनात डोकावलाही नाही. पण प्रदर्शनात त्या प्रश्नाचं उत्तर दयायचा प्रयत्न करण्यात आला. जगदीश आणि कमला मित्तल म्युझियम ऑफ इंडियन आर्ट, हैद्राबाद मध्ये हे मूळ चित्र आहे.


त्या  प्रदर्शनाच्या निमित्ताने एक जाडजूड ग्रंथवजा कॅटलॉग म्युझियम तर्फे प्रसिद्ध करण्यात आला. त्यानुसार दक्खनच्या सुलतानांची थोडक्यात पार्श्वभूमी अशी: तेरा ते चौदाव्या शतकाच्या दरम्यान मध्य आशियावर झालेल्या मोंगोल सैन्याच्या आक्रमणामुळे तेथुन विस्थापित झालेले निर्वासित भारतात येऊन पोहोचले. दहा ते तेराव्या शतकाच्या दरम्यान मध्य अशिया आणि इराण मध्ये चालू असलेल्या सांकृतिक आणि साहित्यिक पुनरुथ्थानाच्या दरम्यान वाढलेल्या ह्या विस्थापितांनी त्या प्रभावाखाली फोफावलेली अतिशय विकसित आणि सर्वसमावेशक अशी पर्शियन संस्कृती आपल्या बरोबर आणली. ती संस्कृती उत्तर भारतात रुजली.

चौदाव्या शतकाच्या सुरवातीला दिल्लीच्या सुलतानशाहिनी जेंव्हा दख्खनवर आक्रमण केलं तेंव्हा त्यांच्या सैन्याबरोबर आलेले स्थलांतरित दौलताबादला - दख्खनच्या वायव्य परिसरात स्थिरावले. दिल्लीच्या हुकूमशाही राजवटीला कंटाळलेल्या ह्या स्थलांतरितांनी १३४७मध्ये दिल्लीच्या तख्ताशी बंडखोरी केली आणि स्वतंत्र बहामनी राजवटीची (१३४७-१५३८) स्थापना केली.

सोळाव्या शतकाच्या मध्यावर बहामनी राजवटीचा ऱ्हास झाला आणि त्यातून पाच छोटी राज्ये उभी राहिली - बिदर, अहमदनगर, बेरार, विजापूर आणि गोळकोंडा. त्यातलं पहिलं म्हणजे अहमदनगरची निजामशाही. अहमदनगर पुढे सर्व प्रकारच्या कलांचं दख्खन मधील एक प्रमुख आश्रयस्थान बनलं.

हयापैकी काही ठळक नावं - आदिल शाही, निजाम शाही वगैरे शाळेत शिकलेल्या इतिहासात कानावरून गेली होती पण इतर बरीचशी माहिती मला नवीन होती. कॅटलॉगमधील एका लेखात म्हंटलंय कि सोळाव्या शतकाच्या सुरवातीचा अहमदनगरचा पंतप्रधान मलिक अंबर हा अफ्रिकन होता आणि त्याच्या सैन्यात पूर्व आफ्रिकेतून आणलेले दहा हजार इथिओपियन गुलाम -सैनिक (हबशी) होते ज्यांचा पुढे त्या राज्यातील कला आणि वास्तुशास्त्रावर प्रभाव पडला.

कॅटलॉग खूप सुंदर आणि माहीतीपूर्ण आहे. त्यात प्रदर्शनातली चित्र, कारागिरीच्या वस्तूंचे फोटो आणि त्या अनुषंगाने सविस्तर लेख तर आहेतच पण दख्खनमध्ये दूरवर पसरलेल्या सुलतानकालीन वास्तूंचे अतिशय आकर्षक फोटोहि आहेत. सगळे फोटो बहुदा पावसाळ्यात काढलेले असावेत. इतर मोसमात दख्खन इतकं हिरवगार दिसत असेल असं वाटत नाही.
                                                                     



Birds in a Silver River, probably Aurangabad, late 17th century



पाश्चिमात्य देशात म्युझियम्सना फार महत्व दिलं जातं. इतिहास सुरक्षित, जतन करून ठेवला जातो. आपल्या काही ऐतिहासिक  वास्तूंची दुर्दशा बघितली कि वाटतं आपण इतिहासाला पायदळी तुडवतो.

११ सप्टेंबर २००१ ला मी न्यूयॉर्कमध्येच होते. त्यादिवशी सकाळी वर्ल्ड ट्रेंड सेंटरच्या दोन्ही इमारतींवर हल्ला झाला. पूढे कित्यके दिवस, आठवडे, महिने त्या घटनेचं सावट शहरावर पसरलय असं वाटलं.

एक तर दोन इमारतींचे मिळून दोनशे वीस मजले कोसळेल. बाजूच्या काही इमारतीही पडल्या. त्या धूर -धुरळयाचा जाड थर त्याभागात सगळीकडे पसरला. जवळपास तीन हजार मानवी देहांचे अवशेष त्या इमरतींच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले.

बातम्या वाचून असं वाटायचं कि अनेक आघाडयांवर मदत कार्य चालू आहे आणि सगळे त्याच कामात गुंतलेत. इमारतींच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेलेले देहांचे अवशेष शोधायचे. त्यांची ओळख पटवून ते नातेवाईकांकडे सुपूर्द करायचे. इमारतींचे  उरलेले भाग तिथून हलवायचे. त्या परिसराची साफसफाई करायची. तिथे रहाणाऱ्या आणि काम करणाऱ्या लोकांचं दैंनदिन आयुष्य लवकरात लवकर पूर्ववत सुरु करून दयायचं. ज्या लोंकाना त्यांच्या नातेवाईकांचा शोध लागला नसेल त्यांना मदत करायची. अशा अनेक कामात सरकारी यंत्रणा तेंव्हा व्यस्त वाटत होती.

त्या घटनेला आता पंधरा वर्ष झाली. पंधरा वर्षानंतर तिथे काय दिसतं?

जिथे त्या दोन मुख्य इमारती उभा होत्या त्यांच्या जागी आता पाण्याची मोठी कुंड आहेत. त्या प्रत्येकी ११० मजली इमारतींची आठवण म्हणून जवळच एक १०२ मजली मनोरा बांधलाय. त्या मनोऱ्याच्या तळघरात म्युझियम आहे. त्या म्युझियम मध्ये ११ सप्टेंबर २००१ला वर्ल्ड ट्रेंड सेंटरच्या परिसरात जे काही घडलं ते लोकांच्या डोळ्यासमोर उभं कऱण्यात आलय.

प्रदर्शनार्थ ठेवलेल्या वस्तूंमध्ये नामशेष झालेल्या इमारतीचे अवशेष, पडलेल्या भिंतींचे तुकडे, लोखंडी तुळया आहेत. कुठल्या इमारतीच्या कुठल्या भिंतीचा तो भाग आहे ह्याची माहिती आहे. हल्ला करण्यासाठी वापरण्यात आलेल्या विमानांचे अवशेषहि आहेत. आणि अर्थात त्या हल्ल्यात जे बळी पडले त्या लोकांचे फोटो आणि त्यांना श्रद्धांजली तर आहेच.

आमच्या सारखे जे त्यादिवशी न्यूयॉर्कमध्ये होते आणि ज्यांनी ते सगळं प्रत्यक्ष अनुभवलं त्यांची त्या दिवसाची आठवण अजून ताजी आहे. ते म्युझियम बघताना मला सारखं आश्चर्य वाटत होतं कि  ९/११ च्या त्या प्रचंड धक्कादायक आघाता नंतर लगेचच  ते सगळे अवशेष कसे काय नीट जतन करून ठेवण्यात आले असतील  - इतके नीट कि कुठल्या इमारतीच्या कुठल्या भिंतीचा हा भाग आहे आणि कुठल्या विमनाचं हे कुठलं चाक आहे हि सर्व माहिती त्या म्युझियमला भेट देणाऱ्या अनेक भावी पिढ्यांना  वर्षानुवर्षांनंतरहि समजू शकेल.

अर्थातच ते म्युझियम बघायला आणि टॉवरच्या १०२व्या मजल्यावर जायला भरपूर फी आकारण्यात येते. इतिहास फुकट बघायला मिळतो असं नाही. तो जतन करणंही स्वस्त नसावं. कारण अमेरिकेत कुठल्याच म्युझियमची तिकिटं स्वस्त नसतात. पण पुस्तकातला इतिहास जितका कंटाळवाणा वाटतो त्यापेक्षा कितीतरी जास्त पटींनी तो अशा चांगल्या म्युझियम मध्ये जिवंत होऊन आपल्या समोर यतो.

आणि त्यापासून आपल्याला उपयुक्त माहिती मिळू शकते. केवळ आपल्या शहराबद्दल, राज्याबद्दल किंवा देशाबद्दलच नाही तर कधीकधी आपल्या स्वतःबद्दलही. जशी मला अचानक, ध्यानीमनी नसताना दख्खनवरील प्रदर्शनात मिळाली.



Jahangir Shoots the Head of Malik Ambar, Mughal, ca. 1616



सुलतानांवरील कॅटलॉगच्या अकराव्या पानावर रिचर्ड  इटन ह्यांच्या लेखात म्हंटलंय, ".... Another prominent group attracted to military service in the sultanates was that of the Marathas, the indigenous warrior clans of the western plateau. आणि त्यानंतर काही वाक्य सोडून... In a pattern stretching back to the Bahamani era, Maratha Deshmukhs, the hereditary territorial chiefs in the western countryside, not only collected revenue and adjudicated disputes, but they also raised troops and made them available to sultans, who in turn formalized the chief's rights to specified lands, indeed many Maratha clans rose to prominence in tandem with the sultanates."

I am Maratha Deshmukh. माहेरची मी मराठा देशमुख. माझ्या माहितीतली मराठा देशमुख मंडळी म्युझियम्सच्या जवळपास फारशी फिरकत नाहीत. त्यामुळे मेट्रोपोलिटन म्युझियमच्या त्या अत्यंत आर्टसी, फॅन्सी कॅटलॉग मध्ये आमचा उल्लेख वाचून प्रथम आश्चर्य वाटलं. पण ती माहिती मोलाचीही वाटली.

मुंबई बाहेरच्या एका लहानशा खेडयात माझ्या आज्जी -आजोबांचं छान घर होतं. साधंसं पण प्रशस्त.  दोन मजली. खेड्यामधले घर कौलारू टाईप. घरापुढे अंगण. अंगणात शेवगा, आंब्याची झाडं. मागे ओसरी. तिथे पारिजातक होता.  खळ्यात गवताचे भारे रचलेले असायचे, तिथे जांभळाचं झाड होतं. खळ्याला लागून गोठा होता त्यात राजा, सरजा नावाचे बैल असायचे. बैलगाडी उभी असायची. जवळच खुराड्यात आज्जीच्या कोंबड्या बागडत असायच्या. खुरड्यावरून पुढे चालत गेलं कि मोठ्ठी हिरव्या पाण्याची विहीर होती. तिच्या भोवती चिकूची झाडं होती. कंट्री लीव्हिंग सारख्या डिझाईनच्या चकचकीत मासिकात शोभून दिसेल असा सगळा पसारा होता - अगदी घरातली टेराकोटाची लाल फरशी आणि माडीवरच्या लाकडी जमिनी सकट.

लहानपणी सुट्टीत गावी गेलं कि माझे आवडीचे उद्योग असायचे -  सकाळी उठल्यावर खुराड्यात जाऊन नाश्त्यासाठी अंडी गोळा करायची. भाताच्या कोंड्यात हात घालून अंडी शोधायला फार मजा यायची. पारिजातकाच्या फुलांचा सडा पडलेला असायचा. पूजेसाठी ती फुलं वेचून आणायची. दुपारी जेवण झालं कि दिवाणखान्याच्या मागच्या पेरूच्या झाडावर चढुन बसायचं.

दुपारी उशिरा पाणेरी यायची. तिचं नाव मला वाटतं पार्वती पण ती विहिरीवरून पाणी भरून आणायची म्हणून पाणेरी. ती धुणं धुवायला विहिरीवर घेऊन जायची. मी तिच्या मागे जाऊन जवळ दगडावर बसून तिचं कपडे धुणं न्याहाळत असे - आजची मुलं आयपॅडच्या स्क्रीनकडे बघतात त्याच तन्मयतेनी. आजोबांचं धोतर ती दोन -तीनदा निळाच्या पाण्यात बुचकळून काढायची. मग तितक्याच वेळा त्याच्या बारीक निऱ्या करून ते घट्ट पिळायची. ती अशिक्षित आदिवासी स्त्री होती, पण धोतर धुण्याची तिची एक ठरलेली पद्धत आहे आणि त्याला एक लय आहे असं मला ते बघताना वाटायचं.

आता ते घर तिथे नाही. त्या घराचा फोटोही माझ्याकडे नाही. आपण जसे आपल्या राष्ट्रीय वास्तू जतन करण्याच्या बाबतीत उदासीन तसेच बहुधा आपल्या कौटुंबिक वास्तूंच्या बाबतीतही. त्या घराच्या रम्य आठवणी भरपूर आहेत.

ते खेडं वडिलांच्या  पूर्वजांना इनाम म्हणून मिळालंय हे मला ऐकून माहित होतं. पण मी नेहमी असं धरून चालले कि एखादया मराठा राजाकडून मिळालेलं ते इनाम असावं. कॅटलॉग मधली माहित वाचल्यावर वाटलं -  ते गांव कुठल्यातरी सुलतानाकडून आमच्या पूर्वजांना इनाम मिळालं होतं? खरंच?



All images of paintings in this post are from postcards I bought at the Met



yesheeandmommy@gmail.com